Σύντομη αναδρομή στην ιστορία της Βυζαντινής Μουσικής.

[agiooros]

1η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Από τους πρώτους χρόνους της Εκκλησίας μέχρι το Μέγα Κωνσταντίνο

Η Εκκλησιαστική Μουσική κατά τους τρεις πρώτους αιώνες συμπεραίνεται ότι ήταν απλή και απέριττη. Από μελωδική άποψη ψάλλονταν αποσπάσματα από τους ψαλμούς του Δαυϊδ και ύμνοι, που συνέθεταν οι πατέρες τις Εκκλησίας, όπως ο Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυρας, ο Κλήμης ο Αλεξανδρέας και ο ιερός Ανατόλιος. Από τους ύμνους αυτούς, λίγοι διασώθηκαν μέχρι σήμερα.

Οι πατέρες δεν αναφέρουν κανένα είδος εκκλησιαστικού μουσικού βιβλίου για αυτή την περίοδο. Επίσης γνωρίζουμε ότι η μετάδοση των ύμνων κατά την διάρκεια των τριών πρώτων χριστιανικών αιώνων πρέπει να ήταν κυρίως προφορική.

Η μουσική της Ορθόδοξης Εκκλησίας τόσο την περίοδο αυτή όσο και στις άλλες περιόδους ήταν πάντοτε φωνητική, καθώς απαγορευόταν η χρήση οργανικής μουσικής. Έτσι ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε στην Εκκλησία πολυφωνικό σύστημα ψαλμωδίας.

2η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

[Από το Μέγα Κωνσταντίνο μέχρι την εποχή των μεγάλων υμνογράφων του 7ου-8ου αιώνα που τελειώνει γύρω στον 12ο αι. με την ολοκλήρωση του υμνογραφικού έργου για όλες τις ακολουθίες της Εκκλησίας

Μετά την αναγνώριση του χριστιανισμού από το Μέγα Κωνσταντίνο και το τέλος των διωγμών, η θρησκευτική μουσική άρχισε να χρησιμοποιείται συστηματικά. Έτσι, αποτέλεσε σπουδαίο λατρευτικό στοιχείο.

Οι ψαλμοί και οι ύμνοι αρχίζουν να ψάλλονται αντιφωνικά, ενώ χρησιμοποιείται και ο "καθ' υπακοήν" τρόπος ψαλμωδίας, που ο ένας "κατάρχει" του μέλους, δηλαδή ψάλλει μόνος του και οι λοιποί υπηχούν. Η μουσική αυτή την περίοδο, άρχισε να αναπτύσσεται ελεύθερα και αβίαστα.

Επίσης σε αυτή την περίοδο, δρουν πολλοί αιρετικοί, τους οποίους αντιμετώπιζαν με αποτελεσματικό τρόπο οι πατέρες της Εκκλησίας. Αυτοί ήταν:

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ο Βασίλειος ο Μέγας, ο Μέγας Αθανάσιος, ο Επίσκοπος Μεδιολάνων Αμβρόσιος, ο Εφραίμ ο Σύρος και οι συνεχιστές του έργου του Ισαάκ ο Μέγας και ο Επίσκοπος Μεσοποταμίας Ιάκωβος. Επίσης σημαντικοί υμνογράφοι αυτής της περιόδου, ήταν ο όσιος Ρωμανός ο Μελωδός, ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Κύριλλος, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ανατόλιος, ο Γρηγόριος ο Διάλογος Πάπας Ρώμης, ο άγιος Ανδρέας επίσκοπος Κρήτης, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο Κοσμάς ο μελωδός, ο Θεόδωρος ο Στουδίτης, ο Θεοφάνης ο Γραπτός, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Σωφρόνιος, ο Γεώργιος Πισίδης, ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Γερμανός ο Ομολογητής, ο Λέων Βύζας ή Βυζάντιος, ο Ανδρέας Πυρρός ή Πυρσός, ο Λέων ο Σοφός και η Κασσία μοναχή ή Κασσιανή.

3η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Από τον 12ο αιώνα μέχρι την Αλωση

Γύρω στον 12ο αιώνα ολοκληρώνεται η υμνογραφία. Έχουν συντεθεί ύμνοι για όλες σχεδόν τις γιορτές και τις ιερές ακολουθίες. Οι υμνογράφοι συνθέτουν τους ύμνους και τους τονίζουν οι ίδιοι μουσικά. Στην 2η περίοδο έχουμε τον ποιητή - συνθέτη, ενώ στην 3η περίοδο ο ποιητής - συνθέτης, γίνεται συνθέτης - ψάλτης.

Αρχίζει έτσι η εποχή των μεγάλων μαϊστόρων, περίοδος μεγάλης ακμής της μουσικής, που θα κρατήσει ως τα μέσα του 15ου αιώνα. Οι μαϊστορες συνθέτουν πάνω στα ήδη υπάρχοντα κείμενα, γράφουν και δικά τους ποιήματα, ή καλλωπίζουν παλαιότερες συνθέσεις.

Ονομαστότεροι απ' αυτούς είναι οι: Ιωάννης Κουκουζέλης, Μιχαήλ ο Ψελλός, Ξένος ο Κορώνης, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης Ευστάθιος, Θεόκτιστος μοναχός, Ιωάννης Βατάτζης, Θεόδωρος Λάσκαρης, Γιωβάσκος ο Βλάχος, Γρηγόριος Πρωτοψάλτης και Χουρμούζιος ο Χαρτοφύλακας, Νικηφόρος Κάλλιστος, Ιωάννης ο Κλαδάς, Μανουήλ Βρυέννιος, Συνέσιος Αγιορείτης και Θεόδωρος Αγαλλιανός.


4η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Από την άλωση μέχρι τον Πέτρο τον Πελοποννήσιο

Μετά από την άλωση της Πόλεως, η Βυζαντινή Μουσική που για δεκαπέντε αιώνες αναπτυσσόταν και αποτελούσε αναπόσπαστο στοιχείο στη ζωή του Βυζαντίου, εξακολούθησε να υπάρχει με τον ίδιο αλλά και με πιο έντονο τρόπο.

Αυτή την περίοδο, παρατηρείται μεγάλη προσπάθεια για την αναλυτικότερη γραφή της μουσικής, καθώς το υπάρχον σύστημα της μουσικής στενογραφίας δημιουργούσε πολλά προβλήματα στη μάθηση της μουσικής. Σπουδαιότερη από αυτή την προσπάθεια, ήταν του Μπαλασίου ιερέως.

Μετά τον Μπαλάσιο έγιναν και άλλες προσπάθειες αναλύσεως της γραφής από σπουδαίους μουσικούς της περιόδου. Κορυφαίος μουσικός της 4ης περιόδου της ιστορίας της Βυζαντινής Μουσικής ήταν ο Πέτρος ο Πελοποννήσιος.

5η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Από τον Πέτρο Πελοποννήσιο μέχρι τους τρεις διδασκάλους

Αυτή την περίοδο καθιερώνεται το νέο μουσικό σύστημα γραφής από τους τρεις δασκάλους της μουσικής Χρύσανθο, Γρηγόριο Λευϊτη και Χουρμούζιο Χαρτοφύλακα. Αυτοί δούλεψαν σοβαρά και ανέλαβαν την ευθύνη να απλοποιήσουν το μουσικό σύστημα γραφής της Βυζαντινής Μουσικής, πράγμα που έγινε αποδεκτό από τους τότε εκπροσώπους της Εκκλησίας. Οι τρεις δάσκαλοι, ανέλαβαν αργότερα την προβολή και την διδασκαλία του νέου συστήματος, μέσα από τη Σχολή που ίδρυσε το Πατριαρχείο.

Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι πριν και μετά την καθιέρωση του νέου συστήματος, εμφανίστηκαν και άλλα όπως του Ιερωνύμου, του Κώδικα 1477 της Μονής Σινά στο πεντάγραμμο, του Αγαπίου Παλιέρμου, τα αλφαβητικά του Βουκουρεστίου, του Παϊσίου Ξηροποταμινού και του Γεωργίου του Λεσβίου.

6η ΠΕΡΙΟΔΟΣ

Από τους τρεις διδασκάλους μέχρι τις μέρες μας

Σαν κύρια χαρακτηριστικά της περιόδου αυτής θα μπορούσαν να αναφερθούν: α) Ο τερματισμός της δυσκολίας για την εκμάθηση της βυζαντινής μουσικής με την καθιέρωση του νέου μουσικού συστήματος, β) Η μεταγραφή των μελωδημάτων που ξεκίνησαν οι τρεις δάσκαλοι και συνέχισαν οι μαθητές τους, γ) Η πλήρης ανάπτυξη της μουσικής τυπογραφίας και οι πολύ αξιόλογες μουσικές εκδόσεις και δ) Η πλήρης αποσαφήνιση και σταθεροποίηση του θεωρητικού μέρους της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής.

Την περίοδο αυτή, έχουμε σπουδαίους μουσικούς, όπως οι παρακάτω: Κωνσταντίνος ο από Σιναίου Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ο Κωνσταντίνος ο Βυζάντιος, ο Αντώνιος, ο Αθανάσιος Μητροπολίτης Σελευκείας, ο Απόστολος Κρουστάλας, ο Πέτρος Συμεών Αγιοταφίτης, ο Θεόδωρος Συμεών, ο Θεόδωρος Φωκαεύς, ο Παναγιώτης Πελοπίδας, ο Ζαφείριος Ζαφειρόπουλος, ο Πέτρος Γεωργίου Βυζάντιος, ο Αθανάσιος Χρηστόπουλος, ο Βασίλειος Στεφανίδης, ο Γεώργιος Λέσβιος, ο Ανέστης Χανεντές, ο Ιωάννης ο Βυζάντιος, ο Στέφανος Μιχαήλ, ο Γεώργιος Ρύσιος, ο Σταυράκης Γρηγοριάδης, ο Ονούφριος ο Βυζάντιος, ο Θεόδωρος Αριστολής, ο Γεράσιμος Κανελλίδης, ο Κυριάκος Φιλοξένης ο Εφεσιομάγνης, ο Γεώργιος Ραιδεστινός ο Β' και ο Γεώργιος Βιολάκης.

[g_aggelos]

Μπράβο admin.... Σε ευχαριστούμε για τις πληροφορίες....
:) :) :) :) :) :) :) :) :)

[jigglypuff]

Δυο ερωτήσεις θα ήθελα να κάνω (συγχωρέστε μου την άγνοια):
1. Υπάρχουν σήμερα συνθέτες των οποίων το έργο θα μπορούσε να ενσωματωθεί στις λειτουργίες; Γνωρίζω οτι αυτό γίνεται σε άλλες εκκλησίες (π.χ. στην αγγλικανική, ενίοτε και στη ρωμαιοκαθολική).
2. Για ποιό λόγο απαγορεύτηκαν τα μουσικά όργανα;

[spetzouras]

Καλημέρα αδελφοί μου!

Πολύ ενδιαφέροντα και αυτά που διαβάζουμε παραπάνω...

Να σημειώσω μόνο εδώ για το φίλο jigglypuff, όσον αφορά το 1ο ερώτημα κάποιες σκέψεις,

υπάρχουν και σήμερα "συνθέτες" θα λέγαμε Βυζαντινών ύμνων, οι οποίοι συνθέτουν ύμνους που αφορούν για παράδειγμα τους σύγχρονους αγίους και όχι μόνο και είναι συνήθως μοναχοί (λογικό)...
όσον αφορά για το αν εντάσσονται στις ιερές ακολουθίες, δεν γνωρίζω πια είναι η διαδικασία που πρέπει να ακουλουθηθεί για να γίνει κάτι τέτοιο, αλλά έχοντας κατα νού την Εκκλησιαστική παράδοση και το ότι τόσα χρόνια ο κορμός των ιερών ακολουθιών είναι ο ίδιος (πέρα από ορισμένα τροπάρια που αλλάζουν, όπως οι ύμνοι των αγίων της υμέρας κλπ) και καλά κάνει και είναι ο ίδιος, τότε υποθέτω πως δύσκολα γίνεται κάτι τέτοιο.

Πάντως υπάρχουν εκτός των ιερών ακολουθιών κάποιες περιπτώσεις όπου η πίστη στο Θεό, ο σεβασμός και η αγάπη κάποιων ανθρώπων για ένα Άγιο και το Άγιο Πνεύμα πιθανότατα τους οδηγούν στη σύνθεση παρακλητικού κανόνα για τον τάδε ή τον δείνα Άγιο ή άλλο παράδειγμα για κάποια εικόνα της Παναγίας όπου μέσα από τα τροπάρια μαθαίνουμε για τα θαύματα που έχει κάνει αλλά και για την ιστορία της...

Επειδή δεν θέλω να κουράσω, θα αναφέρω΄για το 2ο ερώτημα ότι σαν όργανο στη Βυζαντινή Μουσική υπάρχει ο ισοκράτης, που "κρατάει το ίσο" στις ψαλμωδίες, τη νότα-βάση του ψαλμού. Για άλλα όργανα δεν νομίζω ότι χρειάζονται στη λειτουργία, θα το ψάξω όμως και θα επανέλθω.

Συγνώμη για τη μακροσκελή που απάντηση, ελπίζω να βοήθησα.

[Vosk0z]

σαν όργανο στη Βυζαντινή Μουσική υπάρχει ο ισοκράτης, που "κρατάει το ίσο" στις ψαλμωδίες, τη νότα-βάση του ψαλμού.

Και για να βοηθήσω λίγο ακόμα (αν τελικά γίνει εφικτό), η νότα-βάση του ψαλμού, είναι όπως λέμε στην ευρωπαική μουσική, την δυτική δηλ,η νότα που είναι βασισμένη πάνω της η κλίμακα. Επίσης να προσθέσω πως το "ίσο" δεν είναι πάντα το ίδιο, η ίδια νότα δηλ. Ανάλογα το "κομμάτι", τον ψαλμό την διάθεση του συνθέτη αλλά και τις εκάστοτε "παραδοσιακές" διαρρυθμίσεις.

[jigglypuff]

Ο ισοκράτης τι είναι ακριβώς; Απ' ότι κατάλαβα δεν πρόκειται τόσο για μουσικό όργανο, όσο για εργαλείο που βοηθάει τους ψάλτες, έτσι δεν είναι;

Ο λόγος που έκανα την ερώτηση ήταν επειδή είχα διαβάσει πριν πολλά χρόνια οτι π.χ. υπήρχαν απτοί λόγοι που στην ανατολική εκκλησία απαγορεύτηκε η συμμετοχή των πιστών στις ψαλμωδίες.
Δεν ξέρω κατά πόσο αυτό ισχύει βέβαια, αλλά ο λόγος που είχα διαβάσει ήταν οτι επειδή η Αγία Σοφία ήταν μεγάλος ναός και χώραγε πολύ κόσμο, ήταν δύσκολο να συντονιστούν οι πιστοί. Επιπλέον, συνέβενε κάποιες φορές ομάδες αιρετικών να τραγουδάνε τα δικά τους και σκοπίμως να επικαλύπτουν τους υπολοίπους. Η δυτική εκκλησία που ούτως ή άλλως είχε διαφορετικά τυπικά δεν ακολούθησε αυτό τον κανόνα (γι αυτό και μέχρι σήμερα ψάλλουν όλοι μαζί).
Υπέθεσα λοιπόν οτι κατά παρόμοιο τρόπο θα μπορούσε να υπήρχε απτός λόγος που δεν χρησιμοποιούνται μουσικά όργανα, αν και η λογική μου λέει οτι δεν χρησιμοποιούνται επειδή κατά την κρίση των ιεραρχών δεν θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην κατανυκτική ατμόσφαιρα που πρέπει να υπάρχει στην εκκλησία.

[Vosk0z]

O ισοκράτης είναι είτε μουσικό όργανο είτε ανθρώπινη φωνή. Στα παλιά χρόνια, εποχή Βυζαντίου και Μεσαίωνα, υπήρχαν παρτιτούρες (δηλαδή μουσικά κείμενα που διάβαζαν οι "μουσικοί) για πολλές φωνες. Μία μελωδία από αυτές είχε το αξιοπερίεργο της συνεχούς (αρκετής μεγάλης διάρκειας, χωρίς διακοπή) νότας, δηλαδή το "ίσο" ή "ισοκράτημα". Αυτό είτε τραγουδούνταν από βαρύτονο (basso) άνθρωπο - ψάλτη είτε από μπάσο όργανο.

Το "ίσο" λοιπόν, βοηθά στη σταθερότητα των ψαλτών - μουσικών αλλά και στην φοβερά επιβλητική (πια) "όψη" του εκάστοτε ψαλμού.

Τώρα, το τι κάνουν - έκαναν οι αιρετικοί σκοπίμως, δεν με ενδιαφέρει.

[emilgr]

Δυο ερωτήσεις θα ήθελα να κάνω (συγχωρέστε μου την άγνοια):
1. Υπάρχουν σήμερα συνθέτες των οποίων το έργο θα μπορούσε να ενσωματωθεί στις λειτουργίες; Γνωρίζω οτι αυτό γίνεται σε άλλες εκκλησίες (π.χ. στην αγγλικανική, ενίοτε και στη ρωμαιοκαθολική).

http://www.orthodoxhymns.net/
mia apanthsh sto erothma sou..

[archon]

O ισοκράτης είναι είτε μουσικό όργανο είτε ανθρώπινη φωνή. Στα παλιά χρόνια, εποχή Βυζαντίου και Μεσαίωνα, υπήρχαν παρτιτούρες (δηλαδή μουσικά κείμενα που διάβαζαν οι "μουσικοί) για πολλές φωνες. Μία μελωδία από αυτές είχε το αξιοπερίεργο της συνεχούς (αρκετής μεγάλης διάρκειας, χωρίς διακοπή) νότας, δηλαδή το "ίσο" ή "ισοκράτημα". Αυτό είτε τραγουδούνταν από βαρύτονο (basso) άνθρωπο - ψάλτη είτε από μπάσο όργανο.

Σεποιό μέρος της Ανατολικής Εκκλησίας και πότε (με εξαίρεση την περίοδο της Φραγκοκρατίας ) χρησιμοποιήθηκε όργανο για να ισοκρατεί Ψάλτες σε ναό;;;

[profitikos]

Ο ισοκράτης τι είναι ακριβώς; Απ' ότι κατάλαβα δεν πρόκειται τόσο για μουσικό όργανο, όσο για εργαλείο που βοηθάει τους ψάλτες, έτσι δεν είναι;

Ο λόγος που έκανα την ερώτηση ήταν επειδή είχα διαβάσει πριν πολλά χρόνια οτι π.χ. υπήρχαν απτοί λόγοι που στην ανατολική εκκλησία απαγορεύτηκε η συμμετοχή των πιστών στις ψαλμωδίες.
Δεν ξέρω κατά πόσο αυτό ισχύει βέβαια, αλλά ο λόγος που είχα διαβάσει ήταν οτι επειδή η Αγία Σοφία ήταν μεγάλος ναός και χώραγε πολύ κόσμο, ήταν δύσκολο να συντονιστούν οι πιστοί. Επιπλέον, συνέβενε κάποιες φορές ομάδες αιρετικών να τραγουδάνε τα δικά τους και σκοπίμως να επικαλύπτουν τους υπολοίπους. Η δυτική εκκλησία που ούτως ή άλλως είχε διαφορετικά τυπικά δεν ακολούθησε αυτό τον κανόνα (γι αυτό και μέχρι σήμερα ψάλλουν όλοι μαζί).
Υπέθεσα λοιπόν οτι κατά παρόμοιο τρόπο θα μπορούσε να υπήρχε απτός λόγος που δεν χρησιμοποιούνται μουσικά όργανα, αν και η λογική μου λέει οτι δεν χρησιμοποιούνται επειδή κατά την κρίση των ιεραρχών δεν θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην κατανυκτική ατμόσφαιρα που πρέπει να υπάρχει στην εκκλησία.

Επειδή οι ψάλτες δεν είχαν χειρόγραφα τα μαθήματα (ας πούμε τις…παρτιτούρες) γιατί τα αντίγραφα κόστιζαν και τα είχε μόνο ο πρωτοψάλτης και ο λαμπαδάριος, τα λόγια τα εκφωνούσε ο κανονάρχης ( γίνεται και σήμερα που και που) και ο πρωτοψάλτης με τη «χειρονομία» έδειχνε τις φωνές(νότες).
Η μουσικές κλίμακες στους διάφορους ήχους αποτελούνται από δύο τετράχορδα π.χ.
Νη – Πα – Βου – Γα το κάτω και Δη – Κε – Ζω – Νη το πάνω.
Επειδή δεν υπάρχει όργανο στην λατρεία, γιατί δίνεται έμφαση στο λόγο, τον οποίο η μουσική τονίζει και αναδεικνύει και όχι στην τέρψη της ακοής, δεν είναι εύκολο να ξέρεις αν η φωνή σου είναι στη σωστή τονικότητα. Το ίσον δείχνοντας συνεχώς τη βάση του τετραχόρδου στο οποίο κινείται η μελωδία, ( ενίοτε στο πάνω τετράχορδο ακούγεται και η βάση του κάτω που είναι και βάση της κλίμακας), αποτελεί οδηγό για το μελωδό εύκολα να τοποθετεί τη φωνή του στη σωστή θέση μέσα στο τετράχορδο. Σημειωτέον ότι και ο κανονάρχης εκφωνεί το στίχο επίπεδα στην τονικότητα του εκάστοτε ίσου.
Το ίσον λοιπόν κάλυπτε μια ανάγκη και δεν αποτελούσε μουσικό στολίδι. Σήμερα σε μερικές χορωδίες οι ισοκράτες εκφωνούν τους στίχους στην τονικότητα του ίσου. Κατά την άποψή μου αυτό αποτελεί μουσική βαναυσότητα. Ελπίζω να βοήθησα λίγο.