Η ψαλτική έκφραση του μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας
Δημοσιεύτηκε: Δευ Απρ 20, 2009 12:35 pm
Ούκουν ένεστι πράξις εν ανθρώποις , ήτις άνευ μουσικής τελείται.
Θείοι μεν ύμνοι και τιμαί , μουσική κοσμούνται , εορταί δε ίδιαι και πανηγύρεις πόλεων ( μουσική ) αγάλλονται, πόλεμοι δε και οδών πορείαι δια μουσικής εγείρονται τε και καθίστανται ναυτιλίας τε και ειρεσίας , και τα χαλεπώτατα των χειρωνακτών έργα , ανεπαχθή πιεί , των πόνων γινομένη παραμύθιον.
Αριστείδης Κοιντιλιανός
Δεν νοείται δημόσια σύναξη για κοινή αναφορά στο Θεό χωρίς ένα ηχητικό – ψαλτικό ένδυμα του λόγου της αναφοράς μας
‘ ουκουν ένεστι πράξις ανευ μουσικής’
Η ψαλτική έκφραση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας , πρόκειται ουσιαστικά για θέματα Αισθητικής , στο χώρο της Ψαλτικής Τέχνης.
Και η αισθητική προυποθέτει ακριβώς , την επιτέλεση μιας καλλιτεχνικής πράξεως στον ύψιστο βαθμό τελειότητας . Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας , η πράξη είναι πολύτεχνη , υπάρχει ο λόγος κυρίως ευχητικός αλλά και υμνητικός , υπάρχει η δομή με συντελεστές τους κληρικούς και τους ψάλτες υπάρχει ο χώρος τελέσεως , ο ιερός ναός με τη διάκριση σε Ιερό Βήμα και σε κυρίως Ναό και σε Νάρθηκα , υπάρχει η μουσική , υπάρχουν άμφια , θυμιάματα , αρώματα , χρώματα , κίνηση , λαμπάδες , φώς γνόφος και ανάταση προς τα επουράνια , ή μέσα από το γνόφωμα χαμήλωμα των ουρανών , όπως και να’ναι αναφορά και προσωπική σχέση με το Θεό.
Αν θυμηθούμε και τη περιγραφή της ουράνιας λειτουργίας στο βιβλίο της Αποκαλύψεως , μπορούμε ίσως να συλλογιστούμε καλά για το ποια πρέπει να’ ναι η δική μας ‘επί γης ‘ Λειτουργία και
‘ από γης ‘ Αναφορά μας προς τα ουράνια.
Το μυστήριο της θείας Ευχαριστίας ανήκει στην ενότητα των επτά Μυστηρίων.
Ο Λόγος στα Μυστήρια είναι κυρίως ευχητικός .
Πρωτεύει ο λόγος στα Μυστήρια , γιατί πρόκειται για άμεση αναφορά , κι η αναφορά θέλει διάλογο , διάλογο μεταξύ αυτών που αναφέρονται για να’ναι κοινή η αναφορά και να προσφέρεται ‘ εν ομονοία και ειρήνη ‘ και διάλογο με το Θεό , του οποίου ο λόγος είναι μεσος μέσα από τις Θείες Γραφές.
Η μουσική στο Μυστήριο ενδύει το λόγο συγκεκριμένων ύμνων και με συγκεκριμένη μελική επιτήδευση .
Μας διαφεύγει ο τρόπος ο εκφωνητικός με τον οποίο εκφέρεται ο ευχητικός λόγος .
Υπάρχει μια βασική διάκριση - οι Δεήσεις εκφωνούνται και οι Ευχές αναγιγνώσκονται.
Οι Ευχές διακρίνονται στο κύριο τμήμα τους που αναγιγνώσκονται και στο ακροτελεύτιο που απαραιτήτως εκφωνείται.
Τα ψαλτά τμήματα της Θείας Ευχαριστίας είναι λίγα και συγκεκριμένα και αφορούν σε συγκεκριμένους ύμνους - άρα σε ποιητικό κείμενο.
Αυτά τα βασικά τμήματα είναι - ο Τρισάγιος Ύμνος και μάλιστα η περισσή του
« Δύναμις» Άγιος ο Θεός , κατά τις Δεσποτικές και μόνο εορτές ,όπως απαντά σε βυζαντινά μουσικά χειρόγραφα , και οι αντί του Τρισαγίου ‘ ΄Οσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε ‘ και το ΄Τον Σταυρόν σου προσκυνούμεν ‘ Το Αλληλουάριον του Ευαγγελίου – ο Χερουβικός Ύμνος , τα λειτουργικά της θείας Ευχαριστίας , κυρίως του Μεγάλου Βασιλείου και ο Κοινωνικός Ύμνος που είναι ψαλμικό κείμενο , εκτός από δυο περιπτώσεις , δλη. Τα Κοινωνικά του Πάσχα ‘ Σώμα Χριστού μεταλάβατε ‘ και της Μεσοπεντηκοστής ‘ Ο τρώγων μου τη σάρκα ‘.
Ο ήχος είναι κατεξοχήν ο δεύτερος χρωματικός , εναλασσόμενος με τον πλάγιο δεύτερο επίσης χρωματικό.
Η αρχαία ελληνική μουσική και ελληνική ψαλτική τέχνη , βυζαντινή και μεταβυζαντινή διακρίνεται σε τρία γένη μελών – το διατονικό , το χρωματικό και το εναρμόνιο.
Διατονικό είναι το γένος του οποίου το διάστημα των τετραχόρδων και πενταχόρδων είναι φυσικά μεγέθη τόνων δηλ. τόνοι μείζονες , ελάσσονες και ελάχιστοι.
Χρωματικό γένος είναι εκείνο που έχει αλλοιωμένα – χρωμτισμένα τα ενδιάμεσα φυσικά διαστήματα του τετράχορδου και έχει και ένα διάστημα τριτημόριο του μείζονος τόνου.
Εναρμόνιο γένος είναι όταν στο τετράχορδο υπάρχει και διάστημα τεταρτημόριου του μείζονος τόνου.
Το άκουσμα που παράγεται από τούτη τη διαδοχή διαστημάτων των τετραχόρδων είναι διαφορετικό και εμποιεί διαφορετική διάθεση στους ακροώμενους.
Ο α’ ήχος είναι ο συχνότερος και απαντά κυρίως σε ιδιόμελα των δεσποτικών εορτών .
Ο β’ ήχος απαντά σε ιδιόμελα σε μνήμες μαρτύρων και εναλλάσσεται με τον πλάγιο β’ ήχο.
Είναι πάντως φανερό ότι προτιμάται για την ιστόρηση και εξύμνηση των παθημάτων και των αγωνισμάτων.
Ο τρίτος απαντά αραιά και μαζί με τον ακόμη αραιότερο βαρύ ήχοαπαντά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή για ηχητική ευφροσύνη , λόγω του χαρμόσυνου χαρακτήρος του .
Ο δ’ήχος απαντά σε εγκωμιαστικά τροπάρια Αγίων.
Ο πλάγιος α’ όπως και ο α’ , είναι ήχος ιλαρός και απαντά σε Δεσποτικές εορτές κυρίως και σε εορτές Αγίων με μεγάλη διάδοση .
Ο πλ΄.δ’ ήχος είναι κατεξοχήν μεγαλοπρεπής και δεσποτικός ήχος.
Ο δεύτερος και ο πλάγιος δεύτερος ανήκουν σε δυο διαφορετικά είδη του χρωματικού γένους στο μαλακό χρώμα ο δεύτερος και στο σκληρό ο πλάγιος δεύτερος .
Ο πλάγιος δεύτερος από τη φύση του ως πλάγιος με βάση σε χαμηλή φωνητική περιοχή , εκτείνεται ψηλά κι εύκολα εναλλάσσει το τετράχορδό του στην ψηλή φωνητική περιοχή με διατονικό τετράχορδο και προσφέρει άρα διπλή και τριπλή μελική ποικιλία.
Ο επιλύχνιος ύμνος Φώς ιλαρόν και τα εωθινά εξαποστειλάρια είναι και αυτά σε ήχο δεύτερο , αν συνδυάσουμε τον ήχο με τον καιρό της ημέρας - ηλιοβασίλεμα τη μια φορά – χάραμα της ημέρας και ανατολή του ηλίου την άλλη φορά. Και ο καιρός της θείας Ευχαριστίας είναι εωθινός .
Προβάλλει ότι ο β’ήχος και γενικά οι χρωματικοί ήχοι αρμόζουν ή και εκφράζουν την απαλότητα και ηπιότητα του φωτός και ενστάζουν ανάλογα συναισθήματα στις ψυχές των ανθρώπων.
Η βυζαντινή και μεταβυζαντινή ψαλτική παράδοση , διέσωσε , αρχίζοντας με μέλος σε β’ ήχο , μια μεγάλη ενότητα Αλληλουιαρίων σε όλους τους ήχους .Οι σνυθέσεις αυτές αναπτύχθηκαν μέχρι και εννέα αλληλουια , χωρίς όμως τους ψαλτικούς στίχους .
Στη σύγχρονη λειτουργική μας παράδοση ατόνισε αυτή η ψαλτική πράξη και περιέπεσε σε δευτερεύον στοιχείο η προσφορά θυμιάματος προ της εκφωνήσεως του ευαγγελικού λόγου.
Το μέλος του Χερουβικού ανεξάρτητα από τον ήχο τον οποίο μελίζεται και ψάλλεται ανήκει στο Παπαδικό γένος μελοποιίας και μπορεί να διακρίνεται , ως προς την έκταση και την μελοποιητική βέβαια μεταχείρηση σε απλό παπαδικό , σε αργό παπαδικό ,σε καλοφωνικό ακόμα και σε ασματικό παπαδικό με δίχορη εναλλάξ ψαλμμώδηση , με παρεμβολές δυο και τρείς και τέσσερις φορές κρατημέτων ανά ψαλτικό πόδα.
Τα λειτουργικά του Μ.Βασιλείου είναι μια θαυμάσια και λιτή μελωδία , ποίημα του Ιωάννου του Γλυκέος των αρχών του ιδ’αιώνος σε σύντμηση από τον Ιωάννη Πρωτοψάλτη των μέσων του ιη’ αιώνος.Τα μελικά τόξα επαναλαμβάνονται σαν επάλληλα κύματα για να ‘ναι ευκολόψαλτα κι απ οτους πιστούς και δημιουργούν το ηχητικό υπόστρωμα για να εκτυλίσσεται πάνω του η εξομολογητική αναφορά μας και η ανάμνηση όλων ‘ των γεγεννημένων δι’ημάς και δια την ημετέραν σωτηρίαν ‘
Μέχρι πολύ πρόσφατα στο Άγιον Όρος και μάλιστα στη Μεγίστη Λαύρα, το μόνο μεγαλυνάριο που επέβαλε η παράδοση να ψάλλεται ήταν σε β’ήχο ‘ Αξιον έστιν ‘
Στις πανηγύρεις μόνον των Μονών γινόταν η παραχώρηση να ψαλλεί σε άλλο ήχο και πάντοτε μπροστά στην εικόνα της Θεοτόκου.
Το Κοινωνικό ως μελοποίημα αποτελεί την μεγαλύτερη ενότητα ομοειδών συνθέσεων του Παπαδικού μέλους. Τη μεγαλύτερη γιατί είναι πολλά σε αριθμό τα Κοινωνικά , τα των Κυριακών , της εβδομάδος και των εορτών του ενιαυτού κι όλοι οι μελωποιοί σε όλεςτις εποχές μελοποίησαν κάποια Κοινωνικά .
Η στερρή αυτή παράδοση κανοναρχεί ότι μόνο ένας στίχος του ψαλμού ψάλλεται ως Κοινωνικό κι όχι και άλλοι στίχοι.
Αυτό είχε σα συνέπεια τη δημιουργία μιας διμερούς μελικής μορφής του Κοινωνικού , το πρώτο μέρος μια λιτή πλατειά μελωδία πάνω στις λέξεις του στίχου , σχετικά σύντομη και το δεύτερο μέρος μια μελίσματική ψαλμώδηση των τριών Αλληλουια με ανάταση της μελωδίας και με επιβολή ηχημάτων για να αποπληρωθεί ο χρόνος της ετοιμασίας της Μεταλήψεως.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λεει - τι δεν είναι τέλειο στη Θεία Ευχαριστία; -
και απαντώ - η δική μας τέλεση και επιτέλεση , δηλαδή η δική μας ατέλεια -
Κείμενο του Γρηγορίου Θ.Στάθη
απο το βιβλίο
Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας
Πρακτικά Γ' Πανελλήνιου Λειτουργικού Συμπόσιου
Αποστολική Διακονία
Θείοι μεν ύμνοι και τιμαί , μουσική κοσμούνται , εορταί δε ίδιαι και πανηγύρεις πόλεων ( μουσική ) αγάλλονται, πόλεμοι δε και οδών πορείαι δια μουσικής εγείρονται τε και καθίστανται ναυτιλίας τε και ειρεσίας , και τα χαλεπώτατα των χειρωνακτών έργα , ανεπαχθή πιεί , των πόνων γινομένη παραμύθιον.
Αριστείδης Κοιντιλιανός
Δεν νοείται δημόσια σύναξη για κοινή αναφορά στο Θεό χωρίς ένα ηχητικό – ψαλτικό ένδυμα του λόγου της αναφοράς μας
‘ ουκουν ένεστι πράξις ανευ μουσικής’
Η ψαλτική έκφραση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας , πρόκειται ουσιαστικά για θέματα Αισθητικής , στο χώρο της Ψαλτικής Τέχνης.
Και η αισθητική προυποθέτει ακριβώς , την επιτέλεση μιας καλλιτεχνικής πράξεως στον ύψιστο βαθμό τελειότητας . Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας , η πράξη είναι πολύτεχνη , υπάρχει ο λόγος κυρίως ευχητικός αλλά και υμνητικός , υπάρχει η δομή με συντελεστές τους κληρικούς και τους ψάλτες υπάρχει ο χώρος τελέσεως , ο ιερός ναός με τη διάκριση σε Ιερό Βήμα και σε κυρίως Ναό και σε Νάρθηκα , υπάρχει η μουσική , υπάρχουν άμφια , θυμιάματα , αρώματα , χρώματα , κίνηση , λαμπάδες , φώς γνόφος και ανάταση προς τα επουράνια , ή μέσα από το γνόφωμα χαμήλωμα των ουρανών , όπως και να’ναι αναφορά και προσωπική σχέση με το Θεό.
Αν θυμηθούμε και τη περιγραφή της ουράνιας λειτουργίας στο βιβλίο της Αποκαλύψεως , μπορούμε ίσως να συλλογιστούμε καλά για το ποια πρέπει να’ ναι η δική μας ‘επί γης ‘ Λειτουργία και
‘ από γης ‘ Αναφορά μας προς τα ουράνια.
Το μυστήριο της θείας Ευχαριστίας ανήκει στην ενότητα των επτά Μυστηρίων.
Ο Λόγος στα Μυστήρια είναι κυρίως ευχητικός .
Πρωτεύει ο λόγος στα Μυστήρια , γιατί πρόκειται για άμεση αναφορά , κι η αναφορά θέλει διάλογο , διάλογο μεταξύ αυτών που αναφέρονται για να’ναι κοινή η αναφορά και να προσφέρεται ‘ εν ομονοία και ειρήνη ‘ και διάλογο με το Θεό , του οποίου ο λόγος είναι μεσος μέσα από τις Θείες Γραφές.
Η μουσική στο Μυστήριο ενδύει το λόγο συγκεκριμένων ύμνων και με συγκεκριμένη μελική επιτήδευση .
Μας διαφεύγει ο τρόπος ο εκφωνητικός με τον οποίο εκφέρεται ο ευχητικός λόγος .
Υπάρχει μια βασική διάκριση - οι Δεήσεις εκφωνούνται και οι Ευχές αναγιγνώσκονται.
Οι Ευχές διακρίνονται στο κύριο τμήμα τους που αναγιγνώσκονται και στο ακροτελεύτιο που απαραιτήτως εκφωνείται.
Τα ψαλτά τμήματα της Θείας Ευχαριστίας είναι λίγα και συγκεκριμένα και αφορούν σε συγκεκριμένους ύμνους - άρα σε ποιητικό κείμενο.
Αυτά τα βασικά τμήματα είναι - ο Τρισάγιος Ύμνος και μάλιστα η περισσή του
« Δύναμις» Άγιος ο Θεός , κατά τις Δεσποτικές και μόνο εορτές ,όπως απαντά σε βυζαντινά μουσικά χειρόγραφα , και οι αντί του Τρισαγίου ‘ ΄Οσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε ‘ και το ΄Τον Σταυρόν σου προσκυνούμεν ‘ Το Αλληλουάριον του Ευαγγελίου – ο Χερουβικός Ύμνος , τα λειτουργικά της θείας Ευχαριστίας , κυρίως του Μεγάλου Βασιλείου και ο Κοινωνικός Ύμνος που είναι ψαλμικό κείμενο , εκτός από δυο περιπτώσεις , δλη. Τα Κοινωνικά του Πάσχα ‘ Σώμα Χριστού μεταλάβατε ‘ και της Μεσοπεντηκοστής ‘ Ο τρώγων μου τη σάρκα ‘.
Ο ήχος είναι κατεξοχήν ο δεύτερος χρωματικός , εναλασσόμενος με τον πλάγιο δεύτερο επίσης χρωματικό.
Η αρχαία ελληνική μουσική και ελληνική ψαλτική τέχνη , βυζαντινή και μεταβυζαντινή διακρίνεται σε τρία γένη μελών – το διατονικό , το χρωματικό και το εναρμόνιο.
Διατονικό είναι το γένος του οποίου το διάστημα των τετραχόρδων και πενταχόρδων είναι φυσικά μεγέθη τόνων δηλ. τόνοι μείζονες , ελάσσονες και ελάχιστοι.
Χρωματικό γένος είναι εκείνο που έχει αλλοιωμένα – χρωμτισμένα τα ενδιάμεσα φυσικά διαστήματα του τετράχορδου και έχει και ένα διάστημα τριτημόριο του μείζονος τόνου.
Εναρμόνιο γένος είναι όταν στο τετράχορδο υπάρχει και διάστημα τεταρτημόριου του μείζονος τόνου.
Το άκουσμα που παράγεται από τούτη τη διαδοχή διαστημάτων των τετραχόρδων είναι διαφορετικό και εμποιεί διαφορετική διάθεση στους ακροώμενους.
Ο α’ ήχος είναι ο συχνότερος και απαντά κυρίως σε ιδιόμελα των δεσποτικών εορτών .
Ο β’ ήχος απαντά σε ιδιόμελα σε μνήμες μαρτύρων και εναλλάσσεται με τον πλάγιο β’ ήχο.
Είναι πάντως φανερό ότι προτιμάται για την ιστόρηση και εξύμνηση των παθημάτων και των αγωνισμάτων.
Ο τρίτος απαντά αραιά και μαζί με τον ακόμη αραιότερο βαρύ ήχοαπαντά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή για ηχητική ευφροσύνη , λόγω του χαρμόσυνου χαρακτήρος του .
Ο δ’ήχος απαντά σε εγκωμιαστικά τροπάρια Αγίων.
Ο πλάγιος α’ όπως και ο α’ , είναι ήχος ιλαρός και απαντά σε Δεσποτικές εορτές κυρίως και σε εορτές Αγίων με μεγάλη διάδοση .
Ο πλ΄.δ’ ήχος είναι κατεξοχήν μεγαλοπρεπής και δεσποτικός ήχος.
Ο δεύτερος και ο πλάγιος δεύτερος ανήκουν σε δυο διαφορετικά είδη του χρωματικού γένους στο μαλακό χρώμα ο δεύτερος και στο σκληρό ο πλάγιος δεύτερος .
Ο πλάγιος δεύτερος από τη φύση του ως πλάγιος με βάση σε χαμηλή φωνητική περιοχή , εκτείνεται ψηλά κι εύκολα εναλλάσσει το τετράχορδό του στην ψηλή φωνητική περιοχή με διατονικό τετράχορδο και προσφέρει άρα διπλή και τριπλή μελική ποικιλία.
Ο επιλύχνιος ύμνος Φώς ιλαρόν και τα εωθινά εξαποστειλάρια είναι και αυτά σε ήχο δεύτερο , αν συνδυάσουμε τον ήχο με τον καιρό της ημέρας - ηλιοβασίλεμα τη μια φορά – χάραμα της ημέρας και ανατολή του ηλίου την άλλη φορά. Και ο καιρός της θείας Ευχαριστίας είναι εωθινός .
Προβάλλει ότι ο β’ήχος και γενικά οι χρωματικοί ήχοι αρμόζουν ή και εκφράζουν την απαλότητα και ηπιότητα του φωτός και ενστάζουν ανάλογα συναισθήματα στις ψυχές των ανθρώπων.
Η βυζαντινή και μεταβυζαντινή ψαλτική παράδοση , διέσωσε , αρχίζοντας με μέλος σε β’ ήχο , μια μεγάλη ενότητα Αλληλουιαρίων σε όλους τους ήχους .Οι σνυθέσεις αυτές αναπτύχθηκαν μέχρι και εννέα αλληλουια , χωρίς όμως τους ψαλτικούς στίχους .
Στη σύγχρονη λειτουργική μας παράδοση ατόνισε αυτή η ψαλτική πράξη και περιέπεσε σε δευτερεύον στοιχείο η προσφορά θυμιάματος προ της εκφωνήσεως του ευαγγελικού λόγου.
Το μέλος του Χερουβικού ανεξάρτητα από τον ήχο τον οποίο μελίζεται και ψάλλεται ανήκει στο Παπαδικό γένος μελοποιίας και μπορεί να διακρίνεται , ως προς την έκταση και την μελοποιητική βέβαια μεταχείρηση σε απλό παπαδικό , σε αργό παπαδικό ,σε καλοφωνικό ακόμα και σε ασματικό παπαδικό με δίχορη εναλλάξ ψαλμμώδηση , με παρεμβολές δυο και τρείς και τέσσερις φορές κρατημέτων ανά ψαλτικό πόδα.
Τα λειτουργικά του Μ.Βασιλείου είναι μια θαυμάσια και λιτή μελωδία , ποίημα του Ιωάννου του Γλυκέος των αρχών του ιδ’αιώνος σε σύντμηση από τον Ιωάννη Πρωτοψάλτη των μέσων του ιη’ αιώνος.Τα μελικά τόξα επαναλαμβάνονται σαν επάλληλα κύματα για να ‘ναι ευκολόψαλτα κι απ οτους πιστούς και δημιουργούν το ηχητικό υπόστρωμα για να εκτυλίσσεται πάνω του η εξομολογητική αναφορά μας και η ανάμνηση όλων ‘ των γεγεννημένων δι’ημάς και δια την ημετέραν σωτηρίαν ‘
Μέχρι πολύ πρόσφατα στο Άγιον Όρος και μάλιστα στη Μεγίστη Λαύρα, το μόνο μεγαλυνάριο που επέβαλε η παράδοση να ψάλλεται ήταν σε β’ήχο ‘ Αξιον έστιν ‘
Στις πανηγύρεις μόνον των Μονών γινόταν η παραχώρηση να ψαλλεί σε άλλο ήχο και πάντοτε μπροστά στην εικόνα της Θεοτόκου.
Το Κοινωνικό ως μελοποίημα αποτελεί την μεγαλύτερη ενότητα ομοειδών συνθέσεων του Παπαδικού μέλους. Τη μεγαλύτερη γιατί είναι πολλά σε αριθμό τα Κοινωνικά , τα των Κυριακών , της εβδομάδος και των εορτών του ενιαυτού κι όλοι οι μελωποιοί σε όλεςτις εποχές μελοποίησαν κάποια Κοινωνικά .
Η στερρή αυτή παράδοση κανοναρχεί ότι μόνο ένας στίχος του ψαλμού ψάλλεται ως Κοινωνικό κι όχι και άλλοι στίχοι.
Αυτό είχε σα συνέπεια τη δημιουργία μιας διμερούς μελικής μορφής του Κοινωνικού , το πρώτο μέρος μια λιτή πλατειά μελωδία πάνω στις λέξεις του στίχου , σχετικά σύντομη και το δεύτερο μέρος μια μελίσματική ψαλμώδηση των τριών Αλληλουια με ανάταση της μελωδίας και με επιβολή ηχημάτων για να αποπληρωθεί ο χρόνος της ετοιμασίας της Μεταλήψεως.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος λεει - τι δεν είναι τέλειο στη Θεία Ευχαριστία; -
και απαντώ - η δική μας τέλεση και επιτέλεση , δηλαδή η δική μας ατέλεια -
Κείμενο του Γρηγορίου Θ.Στάθη
απο το βιβλίο
Το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας
Πρακτικά Γ' Πανελλήνιου Λειτουργικού Συμπόσιου
Αποστολική Διακονία
