Ο Διάλογος Ορθοδοξίας-Ισλάμ
Δημοσιεύτηκε: Τετ Ιούλ 16, 2008 11:08 am
. Ο διάλογος της Ορθοδοξίας με το Ισλάμ
Η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία συναντήθηκε με το Ισλάμ από τις πρώτες δεκαετίες της εμφανίσεως του και διαλέχθηκε μαζί του με ποικίλες μορφές. Ως γνωστόν, η ισλαμική θρησκεία γεννήθηκε πολύ κοντά στο γεωγραφικό χώρο όπου άνθησε η Ορθοδοξία και αργότερα κατέκτησε εκτεταμένες περιοχές, στις οποίες είχε αναπτυχθεί ο Ορθόδοξος χριστιανισμός: παλαιστίνη, Αίγυπτο, Συρία, μικρά Ασία.
Η συνάντηση με το ισλάμ δεν έλαβε μορφή μόνο πολεμικής συγκρούσεως και αντιπαραθέσεως αλλά εξελίχθηκε σε μια μακραίωνη, σιωπηλή συνύπαρξη και συμβίωση. Συχνά αρθρώθηκε και στο διανοητικό επίπεδο με συγκεκριμένη μορφή θεολογικού διαλόγου, με τον οποίο έγινε προσπάθεια να καθοριστούν οι διαφορές και οι θέσεις των δύο θρησκευτικών μορφομάτων και εμπειριών.
Οι ιστορικές συνθήκες οδήγησαν τους ορθόδοξους λαούς της Εγγύς και Μέσης Ανατολής, των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης σε μακραίωνη γειτνίαση, συμβίωση ή και θεολογική αλλά και πολιτική αντιπαράθεση με λαούς, η θρησκεία των οποίων ήταν το Ισλάμ. Ο πάσης φύσεως διάλογος της Ορθοδοξίας με το Ισλάμ ξεκινάει ήδη από τις αντιισλαμικές πραγματείες του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού, του επισκόπου Χαράν της Μεσοποταμίας Θεοδώρου, του Σαμωνά Γάζης, του Ευθυμίου Ζηγαβηνού, του Νικήτα Χωνιάτη, του Βαρθολομαίου Εδεσσηνού, του Νικήτα Βυζαντίου, ενώ κορυφώνεται με το διάλογο του αγίου Γρηγορίου Παλαμά με τους Χιόνες Τούρκους, με τα κοινά πολλές φορές ρεύματα, αλλά και τις σημαντικές επιμέρους διαφορές, που διαπερνούν τον Ησυχασμό και το Σουφισμό, και με τις σχετικές συζητήσεις και διαλόγους που διεξάγουν, κυρίως μέσα από κείμενα, ο Ιωσήφ Βρυέννιος, και οι αυτοκράτορες Ιωάννης ΣΤ´ Καντακουζηνός και Μανουήλ Β´ Παλαιολόγος.
Το Ισλάμ, όπως άλλωστε και κάθε ιστορικό, κοινωνικό, πολιτισμικό ή θρησκευτικό μόρφωμα, —όπως εξ άλλου και η ίδια η Ορθοδοξία— δεν είναι στατικό, μονολιθικό, αδιαφοροποίητο και συμπαγές μέγεθος. Στην ιστορική του πορεία έχει γνωρίσει σχίσματα, διαιρέσεις και εσωτερικές εντάσεις, επηρεάστηκε από πολιτισμικές συνθήκες και πρακτικές, οι οποίες ενίοτε δεν έχουν καμία σχέση με το Κοράνι και τη διδασκαλία του Μωάμεθ, ενώ παρουσιάζει αξιοσημείωτη ερμηνευτική ποικιλομορφία, καθώς αναδεικνύονται εντός του, διάφορα μεταρρυθμιστικά ρεύματα και εκσυγχρονιστικές τάσεις.
Η γνώση του Ισλάμ οδηγεί στην αλληλοκατανόηση και το σεβασμό της ετερότητας, εντός της οποίας καλείται η Ορθόδοξη Εκκλησία να επιτελέσει το έργο της και την αποστολή της. Μέρος και θεματολογία αυτού του διαλόγου και αυτής της γνωριμίας με το Ισλάμ είναι ερωτήματα όπως:
• Ποιες υπήρξαν και ποια μορφή έλαβαν οι σχέσεις και οι επαφές μεταξύ Ορθοδοξίας και Ισλάμ, Ησυχασμού και Σουφισμού;
• Ποια η θέση της ερμηνευτικής στις δύο μεγάλες αυτές πνευματικές παραδόσεις;
• Ποιες οι οσμώσεις και οι αλληλεπιδράσεις, τα δάνεια και επιρροές;
• Πώς μπορούμε να θεραπεύσουμε τις μνήμες των συγκρούσεων και των διενέξεων και πώς μπορούμε να μετατρέψουμε σε πλούτο και ευλογία Θεού την εκ των πραγμάτων πλέον επιβαλλόμενη συμβίωση και συνοίκηση;
• Και ακόμη: η Ορθοδοξία και το Ισλάμ έχουν μόνο προνεωτερικό παρελθόν ή μήπως και νεωτερικό-μετανεωτερικό παρόν και μέλλον, και ποια μπορεί να είναι η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση των εκατέρωθεν φονταμενταλισμών;
• Και τέλος, αποτελεί η Ευρώπη κλειστή χριστιανική λέσχη ή πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική πολιτική πραγματικότητα;
Πιο ελπιδοφόρος εμφανίζεται ο χριστιανο-ισλαμικός διάλογος, όταν χριστιανοί και μουσουλμάνοι, με σεβασμό στις διαφορές τους, κάθονται μαζί για να αντιμετωπίσουν νέα θέματα και προκλήσεις της τεχνοκρατικής εποχής μας και της αναδυόμενης νέας παγκόσμιας κοινότητας. Την ώρα που η κάθε πλευρά βυθίζει το στοχασμό της στις βαθύτερες θρησκευτικές πεποιθήσεις και εμπειρίες της, για να εξηγήσει πως αντιμετωπίζει το ένα ή το άλλο κρίσιμο θέμα, δε συντελείται απλώς αλληλοενημέρωση αλλά πνευματική επικοινωνία και επαφή.
Τέτοια κρίσιμα θέματα συζήτησης είναι π.χ.
• η εκκοσμίκευση,
• η αποπροσωποίηση της κοινωνίας,
• η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος,
• τα ανθρώπινα δικαιώματα,
• η παγκόσμια δικαιοσύνη και ειρήνη.
Ακαδημαϊκές συνδιασκέψεις Ορθοδοξίας – Ισλάμ
Μέχρι σήμερα, υπό την εποπτεία και την έγκριση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, έχουν διοργανωθεί, μεταξύ των ετών 1984-1987, εννέα επίσημες και δύο ανεπίσημες ακαδημαϊκές συναντήσεις μεταξύ ορθοδόξων και μουσουλμάνων. Υπεύθυνοι των συναντήσεων αυτών από πλευράς ορθοδόξων είναι το Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζί της Γενεύης και από πλευράς μουσουλμάνων, η Βασιλική Ακαδημία για την Ερευνα του Ισλαμικού Πολιτισμού της Ιορδανίας (Al-Albait Foundation).
Η Α' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζί, το 1986, με θέμα «Η έννοια της εξουσίας, Αυθεντία και Θρησκεία».
Η Β' συνδιάσκεψη συνεκλήθη στο Αμμάν της Ιορδανίας, το 1987, με θέμα α) Πρότυπα ιστορικής συνυπάρξεως Μουσουλμάνων και Χριστιανών και μελλοντικαί προοπτικαί, β) Κοινά ανθρωπιστικά ιδεώδη των δύο παραδόσεων.
Η Γ' συνδιάσκεψη έλαβε χώρα στο Σαμπεζί, από 12 έως 15 Δεκεμβρίου 1988, με θέμα: «Ειρήνη και Δικαιοσύνη».
Η Δ' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, από 10 έως 14 Σεπτεμβρίου 1989, με θέμα «Ο θρησκευτικός πλουραλισμός».
Η προγραμματισμένη Ε' συνδιάσκεψη για το Αμμάν το 1990, λόγω των πολεμικών συγκρούσεων στον Περσικό Κόλπο, πραγματοποιήθηκε τελικά το 1993, με θέμα «Οι νέοι και οι αξίες της μετριοπάθειας».
Η ΣΤ' συνδιάσκεψη έγινε στην Αθήνα, το 1994, με θέμα «Παιδεία για κατανόηση και συνεργασία».
Η Ζ' συνδιάσκεψη συνεκλήθη στο Αμμάν, το 1996, με θέμα «Το εκπαιδευτικό σύστημα στο Ισλάμ και στο Χριστιανισμό».
Η Η' συνδιάσκεψη έγινε στην Κωνσταντινούπολη, το 1997, με θέμα «Προοπτικές συνεργασίας και συμμετοχής μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών ενώπιον της τρίτης χιλιετίας».
Η Θ' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το 1998, με θέμα «Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί στη σύγχρονη κοινωνία. Η περί του αλλοθρήσκου εικόνα και η σημασία συνυπηκοότητας».
Στις ακαδημαϊκές αυτές συναντήσεις, όπως γίνεται
φανερό από τη θεματολογία τους, έχουν εξεταστεί ανθρωπολογικές αξίες των δύο θρησκειών, όπως θέματα που σχετίζονται με την ειρήνη και τη δικαιοσύνη, την παιδεία, τη νεολαία, την οικογένεια, το εκπαιδευτικό σύστημα, την αυθεντία, την ειρηνική συνύπαρξη και τη γόνιμη συνεργασία, τη μετριοπάθεια και το θρησκευτικό πλουραλισμό. (Βλ. Μητρ. Ελβετίας Δαμασκηνού, Ο ακαδημαϊκός διάλογος Χριστιανών και Μουσουλμάνων, Επιστημονική Παρουσία Εστίας Θεολόγων Χάλκης, τ. ΙΙΙ, σσ.167-192).
Η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία συναντήθηκε με το Ισλάμ από τις πρώτες δεκαετίες της εμφανίσεως του και διαλέχθηκε μαζί του με ποικίλες μορφές. Ως γνωστόν, η ισλαμική θρησκεία γεννήθηκε πολύ κοντά στο γεωγραφικό χώρο όπου άνθησε η Ορθοδοξία και αργότερα κατέκτησε εκτεταμένες περιοχές, στις οποίες είχε αναπτυχθεί ο Ορθόδοξος χριστιανισμός: παλαιστίνη, Αίγυπτο, Συρία, μικρά Ασία.
Η συνάντηση με το ισλάμ δεν έλαβε μορφή μόνο πολεμικής συγκρούσεως και αντιπαραθέσεως αλλά εξελίχθηκε σε μια μακραίωνη, σιωπηλή συνύπαρξη και συμβίωση. Συχνά αρθρώθηκε και στο διανοητικό επίπεδο με συγκεκριμένη μορφή θεολογικού διαλόγου, με τον οποίο έγινε προσπάθεια να καθοριστούν οι διαφορές και οι θέσεις των δύο θρησκευτικών μορφομάτων και εμπειριών.
Οι ιστορικές συνθήκες οδήγησαν τους ορθόδοξους λαούς της Εγγύς και Μέσης Ανατολής, των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης σε μακραίωνη γειτνίαση, συμβίωση ή και θεολογική αλλά και πολιτική αντιπαράθεση με λαούς, η θρησκεία των οποίων ήταν το Ισλάμ. Ο πάσης φύσεως διάλογος της Ορθοδοξίας με το Ισλάμ ξεκινάει ήδη από τις αντιισλαμικές πραγματείες του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού, του επισκόπου Χαράν της Μεσοποταμίας Θεοδώρου, του Σαμωνά Γάζης, του Ευθυμίου Ζηγαβηνού, του Νικήτα Χωνιάτη, του Βαρθολομαίου Εδεσσηνού, του Νικήτα Βυζαντίου, ενώ κορυφώνεται με το διάλογο του αγίου Γρηγορίου Παλαμά με τους Χιόνες Τούρκους, με τα κοινά πολλές φορές ρεύματα, αλλά και τις σημαντικές επιμέρους διαφορές, που διαπερνούν τον Ησυχασμό και το Σουφισμό, και με τις σχετικές συζητήσεις και διαλόγους που διεξάγουν, κυρίως μέσα από κείμενα, ο Ιωσήφ Βρυέννιος, και οι αυτοκράτορες Ιωάννης ΣΤ´ Καντακουζηνός και Μανουήλ Β´ Παλαιολόγος.
Το Ισλάμ, όπως άλλωστε και κάθε ιστορικό, κοινωνικό, πολιτισμικό ή θρησκευτικό μόρφωμα, —όπως εξ άλλου και η ίδια η Ορθοδοξία— δεν είναι στατικό, μονολιθικό, αδιαφοροποίητο και συμπαγές μέγεθος. Στην ιστορική του πορεία έχει γνωρίσει σχίσματα, διαιρέσεις και εσωτερικές εντάσεις, επηρεάστηκε από πολιτισμικές συνθήκες και πρακτικές, οι οποίες ενίοτε δεν έχουν καμία σχέση με το Κοράνι και τη διδασκαλία του Μωάμεθ, ενώ παρουσιάζει αξιοσημείωτη ερμηνευτική ποικιλομορφία, καθώς αναδεικνύονται εντός του, διάφορα μεταρρυθμιστικά ρεύματα και εκσυγχρονιστικές τάσεις.
Η γνώση του Ισλάμ οδηγεί στην αλληλοκατανόηση και το σεβασμό της ετερότητας, εντός της οποίας καλείται η Ορθόδοξη Εκκλησία να επιτελέσει το έργο της και την αποστολή της. Μέρος και θεματολογία αυτού του διαλόγου και αυτής της γνωριμίας με το Ισλάμ είναι ερωτήματα όπως:
• Ποιες υπήρξαν και ποια μορφή έλαβαν οι σχέσεις και οι επαφές μεταξύ Ορθοδοξίας και Ισλάμ, Ησυχασμού και Σουφισμού;
• Ποια η θέση της ερμηνευτικής στις δύο μεγάλες αυτές πνευματικές παραδόσεις;
• Ποιες οι οσμώσεις και οι αλληλεπιδράσεις, τα δάνεια και επιρροές;
• Πώς μπορούμε να θεραπεύσουμε τις μνήμες των συγκρούσεων και των διενέξεων και πώς μπορούμε να μετατρέψουμε σε πλούτο και ευλογία Θεού την εκ των πραγμάτων πλέον επιβαλλόμενη συμβίωση και συνοίκηση;
• Και ακόμη: η Ορθοδοξία και το Ισλάμ έχουν μόνο προνεωτερικό παρελθόν ή μήπως και νεωτερικό-μετανεωτερικό παρόν και μέλλον, και ποια μπορεί να είναι η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση των εκατέρωθεν φονταμενταλισμών;
• Και τέλος, αποτελεί η Ευρώπη κλειστή χριστιανική λέσχη ή πολυπολιτισμική και πολυθρησκευτική πολιτική πραγματικότητα;
Πιο ελπιδοφόρος εμφανίζεται ο χριστιανο-ισλαμικός διάλογος, όταν χριστιανοί και μουσουλμάνοι, με σεβασμό στις διαφορές τους, κάθονται μαζί για να αντιμετωπίσουν νέα θέματα και προκλήσεις της τεχνοκρατικής εποχής μας και της αναδυόμενης νέας παγκόσμιας κοινότητας. Την ώρα που η κάθε πλευρά βυθίζει το στοχασμό της στις βαθύτερες θρησκευτικές πεποιθήσεις και εμπειρίες της, για να εξηγήσει πως αντιμετωπίζει το ένα ή το άλλο κρίσιμο θέμα, δε συντελείται απλώς αλληλοενημέρωση αλλά πνευματική επικοινωνία και επαφή.
Τέτοια κρίσιμα θέματα συζήτησης είναι π.χ.
• η εκκοσμίκευση,
• η αποπροσωποίηση της κοινωνίας,
• η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος,
• τα ανθρώπινα δικαιώματα,
• η παγκόσμια δικαιοσύνη και ειρήνη.
Ακαδημαϊκές συνδιασκέψεις Ορθοδοξίας – Ισλάμ
Μέχρι σήμερα, υπό την εποπτεία και την έγκριση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, έχουν διοργανωθεί, μεταξύ των ετών 1984-1987, εννέα επίσημες και δύο ανεπίσημες ακαδημαϊκές συναντήσεις μεταξύ ορθοδόξων και μουσουλμάνων. Υπεύθυνοι των συναντήσεων αυτών από πλευράς ορθοδόξων είναι το Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζί της Γενεύης και από πλευράς μουσουλμάνων, η Βασιλική Ακαδημία για την Ερευνα του Ισλαμικού Πολιτισμού της Ιορδανίας (Al-Albait Foundation).
Η Α' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζί, το 1986, με θέμα «Η έννοια της εξουσίας, Αυθεντία και Θρησκεία».
Η Β' συνδιάσκεψη συνεκλήθη στο Αμμάν της Ιορδανίας, το 1987, με θέμα α) Πρότυπα ιστορικής συνυπάρξεως Μουσουλμάνων και Χριστιανών και μελλοντικαί προοπτικαί, β) Κοινά ανθρωπιστικά ιδεώδη των δύο παραδόσεων.
Η Γ' συνδιάσκεψη έλαβε χώρα στο Σαμπεζί, από 12 έως 15 Δεκεμβρίου 1988, με θέμα: «Ειρήνη και Δικαιοσύνη».
Η Δ' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, από 10 έως 14 Σεπτεμβρίου 1989, με θέμα «Ο θρησκευτικός πλουραλισμός».
Η προγραμματισμένη Ε' συνδιάσκεψη για το Αμμάν το 1990, λόγω των πολεμικών συγκρούσεων στον Περσικό Κόλπο, πραγματοποιήθηκε τελικά το 1993, με θέμα «Οι νέοι και οι αξίες της μετριοπάθειας».
Η ΣΤ' συνδιάσκεψη έγινε στην Αθήνα, το 1994, με θέμα «Παιδεία για κατανόηση και συνεργασία».
Η Ζ' συνδιάσκεψη συνεκλήθη στο Αμμάν, το 1996, με θέμα «Το εκπαιδευτικό σύστημα στο Ισλάμ και στο Χριστιανισμό».
Η Η' συνδιάσκεψη έγινε στην Κωνσταντινούπολη, το 1997, με θέμα «Προοπτικές συνεργασίας και συμμετοχής μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών ενώπιον της τρίτης χιλιετίας».
Η Θ' συνδιάσκεψη πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το 1998, με θέμα «Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί στη σύγχρονη κοινωνία. Η περί του αλλοθρήσκου εικόνα και η σημασία συνυπηκοότητας».
Στις ακαδημαϊκές αυτές συναντήσεις, όπως γίνεται
φανερό από τη θεματολογία τους, έχουν εξεταστεί ανθρωπολογικές αξίες των δύο θρησκειών, όπως θέματα που σχετίζονται με την ειρήνη και τη δικαιοσύνη, την παιδεία, τη νεολαία, την οικογένεια, το εκπαιδευτικό σύστημα, την αυθεντία, την ειρηνική συνύπαρξη και τη γόνιμη συνεργασία, τη μετριοπάθεια και το θρησκευτικό πλουραλισμό. (Βλ. Μητρ. Ελβετίας Δαμασκηνού, Ο ακαδημαϊκός διάλογος Χριστιανών και Μουσουλμάνων, Επιστημονική Παρουσία Εστίας Θεολόγων Χάλκης, τ. ΙΙΙ, σσ.167-192).
