Δυστυχώς αναφορικά με την εικόνα αυτή έχω παραδώσει μια σχετική μελέτη στο περιοδικό "Θεοδρομία" και έως τότε ηθικά δεν είναι σωστό να γράψω αναλυτικά γι΄αυτήν όπως με το πρόσφατο δημοσίευμά μου για την εικόνα της Γεννήσεως.
Τώρα επιμέρους έχω να πώ τα εξής:
Προς Nici-D:
Καλά θα είναι προτού με ελαφρά τη καρδία κατηγορήσεις αδελφό με λόγια όπως
"
Arxisame na katakrinoume ta panta den eimaste Krites adelfe, ti deixnei auti i eikona, kati airetiko den pisteueis stin agia trias. Na allaksei ton Patera ton Yio kai to Agio Pneuma, giati???????????",
να κάτσεις να σκεφτείς αν γνωρίζεις Τριαδολογία(γιατί δεν αρκεί μόνο να λέμε ότι είμαστε Ορθόδοξοι αλλά να μάθουμε κάποια βασικά πράγματα που μας ξεχωρίζουν απο άλλους "Χριστιανούς" έστω και αν λίγο-πολύ όλοι είμαστε σχεδόν "Χριστιανοί"), να διαβάζεις σωστά αυτά που γράφει κάποιος αδελφός και αν σκεφτείς αν πάντα αυτά που νομίζεις για Ορθόδοξα είναι κιόλας.
Η εικόνα αυτή και οι διάφορες παραλλαγές της(γιατί έχει πολλές δεν είναι Ορθόδοξη) αλλά αποτελεί μια στρατευμένη εικόνα που χρησιμοποιήθηκε για να εκφράσει κατα κύριο λόγο το αιρετικό δόγμα του Filioque. Πιθανότατα έχει Καρολίνεια προέλευση, αφού η παλαιότερη προδρομική μορφή της φαίνεται ότι είναι ο Καρολίνειος Κώδιξ του Ψαλτηρίου της Ουτρέχτης(~820-840 μ.Χ.). Σημειωτέον πως ουσιαστικά Καρολίνειο έργο συνιστά η διάδοση της αιρέσεως του Filioque.
Συνοδικά έχει καταδικασθεί:
1) απο την Σύνοδο της Μόσχας του 1666-7:
ΜΓ΄ Κεφάλαιό(παραθέτουμε αποσπασματικά):
«
Εντελλόμεθα να μην ζωγραφίζεται στο εξής η εικόνα του Κυρίου Σαβαώθ
σύμφωνα με μη λογοκριμένες οράσεις και ανάρμοστες διότι κανείς δεν έχει δει τον Κύριο Σαβαώθ(δηλαδή τον Θεό Πατέρα) ενσαρκωμένο;
Είναι εντελώς παράλογο να εικονογραφούν τον Κύριο Σαβαώθ με άσπρα γένεια.. ..διότι κανείς δεν είδε τον Πατέρα μέσα στην Θεότητά Του.
Ο Πατήρ πράγματι δεν έχει σάρκα και ο Υιός δεν εγεννήθη κατά σάρκα από τον Πατέρα προ αιώνων. Κι΄αν ο Προφήτης Δαυίδ λέει «Εκ γαστρός προ Εωσφόρου εγέννησά Σε» αυτή η Γέννηση δεν είναι σωματική, είναι ανέκφραστη και απερινόητη. Διότι ο ίδιος ο Χριστός λέγει στο Άγιο Ευαγγέλιο: «Ουδείς γινώσκει τον Πατέρα ει μη ο Υιός».
Και ο Προφήτης Ησαΐας ζητά στο Μ΄ Κεφάλαιο: «Τίνι ωμοιώσατε Κύριον και τίνι ομοιώματι ωμοιώσατε Αυτόν; Μη εικόνα εποίησε τέκτων ή χρυσοχόος χωνεύσας χρυσίον περιεχρύσωσεν Αυτόν ομοίωμα κατασκεύασε Αυτόν;»
Να γιατί ο Κύριος Σαβαώθ που είναι η Θεότητα και η Γέννηση του Μονογενούς Υιού προ των αιώνων γίνονται αντιληπτοί μόνο από το πνεύμα μας. Όσο για την αναπαράσταση τους σε εικόνα, δεν αρμόζει σε καμία περίπτωση ούτε είναι δυνατή.
Και το Άγιο Πνεύμα δεν είναι από τη Φύση Του περιστερά αλλά Θεός
Και εάν ο Προφήτης Δανιήλ μαρτυρεί ότι είδε τον «Παλαιό των Ημερών» ..με αυτό δεν εννοεί τον Πατέρα αλλά τον Υιο...
Να γιατί παραγγέλνουμε να σταματήσουν στο εξής οι μεταφερμένες από αλλού εικονογραφίες που η ματαία γνώση γέννησε»
2) Απο την εν Κωνσταντινουπόλει Σύνοδο του 1776:
Πραγματοποιήθηκε επί Πατριάρχου Σωφρονίου του Β΄. Κατεδίκασε χωρίς δισταγμό την απευθείας απεικόνιση της Αγίας Τριάδος, θεσπίζοντας ότι «η εικόνα αυτή, υποτίθεται της «Αγίας Τριάδος», είναι μια καινοτομία. Είναι ξένη προς την Καθολική, Αποστολική και Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία δεν την δέχεται. Έχει εισδύσει στην Ορθόδοξη Εκκλησία από τους Λατίνους».
Συνεπώς όντως έχουμε μάθει, χωρίς να μαθαίνουμε, να κατακρίνουμε τα πάντα ακόμα και τις Ορθόδοξες Συνοδικές Αποφάσεις.
Προς ΝΙΚΟΖ:
Μέχρι και τον ΙΣΤ΄ αιώνα η εικόνα αυτή δεν εμφανίζεται σε εικονογραφικό πρόγραμμα περιοχής του Ελληνισμού εκτός των Λατίνων. Απο αυτό και μόνο το γεγονός μπορείς να καταλάβεις πολλά πράγματα.
Την εν λόγω εποχή οι Αγιορείτικές Μονές είναι πλέον αυτές που είναι και σήμερα σε αριθμό, ενώ μόλις λίγα χρόνια πριν είχαν ανακαινισθεί πολλά από τα προγράμματά τους(π.χ. Τράπεζα Ξενοφώντος 1496–7, τμήματα του Πρωτάτου 1512 & 1526, Καθολικό Λαύρας 1535, Κελί Μολυβοκκλησιάς παρά τις Καρυές 1536, Κελί Προκοπίου παρά το Βατοπαίδι 1537, Παρεκκλήσι Κοιμήσεως Παντοκράτορος 1538, Τράπεζα Λαύρας 1536 έως 1540, Καθολικό Κουτλουμουσίου 1540–49, Παλαιό Καθολικό Ξενοφώντος 1544, Καθολικό και Τράπεζα Σταυρονικήτα 1545–6, Καθολικό Διονυσίου 1547, Παρεκκλήσι Αγίου Γεωργίου Μονής Αγίου Παύλου 1552). Έτσι είμαστε σε θέση να έχουμε σαφή εικόνα του Αγίου Όρους κατά το 1554. Σε κανένα από τα παραπάνω Ιερά καθιδρύματα, δεν διασώζεται τοιχογραφία ή φορητή των παραλλαγών της Αγίας Τριάδος τουλάχιστον τον ΙΣΤ΄ αιών(αν όχι και τον ΙΖ΄).
Απο τον ΙΖ΄ αιώνα και στο Άγιον Όρος εισέρχονται διάφορες καινοτομίες, όχι απαραίτητα συνειδητά αλλά συχνά απο αμάθια και λόγω της ελλείψεως θεολογικής παιδείας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ήδη στον ΙΗ΄ αιώνα είναι αρκετές αυτές οι καινοτομίες, πράγμα που οδηγεί σε ένα κίνημα προς επιστροφή σε Ορθόδοξες πρακτικές και παραδόσεις με επικεφαλής τον Άγιο Νικόδημο.
Στην ίδια την Μονή Βατοπαιδίου για παράδειγμα, εντοπίζεις στον προαύλειο χώρο μαρμαροθετήματα σε σχήμα πεντάλφας. Η πεντάλφα ορίζει στον πνευματισμό τον κύκλο εντός του οποίου τελούνται οι επικλήσεις.
Η εικόνα της "Αγίας Τριάδος" που δημοσίευσες, εξιστορήθηκε στον τρούλο της εισόδου του όλου συγκροτήματος αν θυμάμαι καλά. Είναι σχετικά νεότερη, εκτελεσμένη κατα τον ΙΗ΄ ή τον ΙΘ΄ αιώνα. Νομίζω ότι υπάρχει ακριβής χρονολόγηση την οποία όμως δεν θυμάμαι απ΄έξω.
Οι ηγούμενοι και οι γεροντάδες, την ευχή τους να έχουμε, δεν γνωρίζουν τα πάντα. Ούτε το σχήμα που φέρουν τους οδηγεί στο αλάθητο, έτσι ώστε να οδηγηθούμε στην απλοποίηση που συχνά ακούω "μα αν ήταν έτσι είναι δυνατόν ο π. τάδε να την άφηνε".
Και να το γνωρίζει ο π. Εφραίμ δεν έχει δικαίωμα να επέμβει σε έργα υποκείμενα στον ισχύοντα Αρχαιολογικό Νόμο και την Τοπική Εφορεία Βυζαντίνών Αρχαιοτήτων.
Όσο για την δευτέρα εικόνα που μου παρέθεσες, δηλαδή για την Φιλιοκβική παραλλαγή της παραστάσεως της Θείας Λειτουργίας ας ειπωθούν τα εξής απο την προς δημοσίευση μελέτη μου:
Η «Κρητική» αντικανονική εικόνα
της Θείας Λειτουργίας
και η ενδεχόμενη στράτευσή της
στις διαμάχες περί της Εκπορεύσεως
του ΙΣΤ΄ αιώνος:
Η δευτέρα και σπανιοτέρα παραλλαγή της εγκαρσίας διατάξεως, είναι η «Ουράνια Θεία Λειτουργία»(σήμερα δεν συνηθίζεται να εξιστορείται ίσως γιατί είναι πιο πολύπλοκη και ενέχει σαφώς μεγαλύτερο κόστος). Φυσικά όπως ανορθόδοξα εκφράστηκε, κυρίως, από την Κρητική Σχολή. Βέβαια η «Θεία Λειτουργία» που εμπεριέχει την φιλοσοφία του Filioque, έχει προειπωθεί πως απαντάται, ήδη, στο Μυστρά και την Παλαιολόγεια Τέχνη. Και αναμφίβολα κλώνο της, συνιστά η «Κρητική» παραλλαγή της. Οι όποιες διαφοροποιήσεις προκύπτουν στα ανθίβολα των δύο Σχολών εύλογα μπορούν να θεωρηθούν, ως μια προσαρμογή στην επιφάνεια και την ιδιαιτερότητα της φορητής εικόνος.
Η Λειτουργική αυτή σύνθεση παρουσιάζεται ως εξής: Στην μέση η γνωστή και εγκάρσια «Αγία Τριάς». Ο Κύριος ακολουθεί τον τύπο του «Μεγάλου Αρχιερέως» και ο Πατήρ του εν λευκώ «Παλαιού των Ημερών». Περιμετρικά οι διακονούντες Άγγελοι σχηματίζουνε πομπικό κύκλο, που παραπέμπει στον Χερουβικό Ύμνο και την Προσκομιδή.
Το γνωστότερο δείγμα αυτής της «Θείας Λειτουργίας», είναι η φορητή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών Ηρακλείου(
σ.σ. αν θυμάμαι καλά αυτή είναι η δεύτερη εικόνα που δημοσίευσες εσύ). Αποδίδεται στον περίφημο Μιχαήλ Δαμασκηνό(βλ. Εικόνες της Κρητικής Τέχνης εικ. 99 σ. 455–457).
Πρέπει να σημειωθεί πως η εν λόγω δημιουργία, ακολουθήθηκε ως πρότυπο για τους μετέπειτα ζωγράφους. Επιπλέον, η έρευνα για παλαιότερα και αντίστοιχα έργα στην Κρητική Σχολή είναι αρνητική. Άρα δεν αποκλείεται να
έχουμε να κάνουμε με έργο, το οποίο εισήγαγε εικονογραφικό πρότυπο και παράλληλα ως πρωτότυπο να συνιστά κατεξοχήν παραγγελία προς εξυπηρέτηση δόλου. Την τελευταία υπόθεση, είχε εκφράσει εμμέσως και φυσικά πολύ πριν από τον υποφαινόμενο η Κωνσταντουδάκη, η οποία συσχέτισε το έργο με παραγγελία του Λαυρεντίου Μαρίνου, ηγουμένου της Ιεράς Μονής Βροντησίου Κρήτης και προσωπικού φίλου του Μαξίμου Μαργουνίου.
Το θέμα της Εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος, ούτως ή άλλως δεν κατέστη ανενεργό, όσο, τουλάχιστον, υπήρχαν Ελληνικές κοινότητες υπό Λατινική Κατοχή. Μοιραία, λοιπόν, γνώρισε έναν ακόμη κύκλο συζητήσεων, αφορμή για τον οποίο υπήρξαν οι συμβιβαστικές απόπειρες του Μαξίμου Μαργουνίου(τύποις επισκόπου Κυθήρων).
Ο εκ Χάνδακος και γνωστός λόγιος ιερωμένος(†1602), συνέγραψε τρεις πραγματείες «Περί Εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος», στις οποίες ταύτιζε το «δι΄ Υιού» με το «και εκ του Υιού». Γλίτωσε τελευταία στιγμή την καθαίρεσή του από Σύνοδο της Πόλης, ύστερα από παρέμβαση του Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμίου του Β΄.
Φιλοξενία Αβραάμ Άγιου Ανδρέα Rublev(†1430), Πινακοθήκη Tretyakov 1425-1428;
