Διαφορά Ορθοδόξου Πνευματικότητος & άλλων παραδόσεων

[Γεώργιος-Κέρκυρα]

Η Ορθόδοξη Πνευματικότητα διαφέρει σαφώς από οποιαδήποτε άλλη 'πνευματικότητα' ανατολικού και δυτικού τύπου. Δεν μπορεί να υπάρξει καμμιά σύγχυση μεταξύ των διαφόρων πνευματικοτήτων, γιατί η Ορθόδοξη Πνευματικότητα είναι Θεανθρωποκεντρική, ενώ όλες οι άλλες είναι ανθρωποκεντρικές.
Η διαφορά φαίνεται κυρίως στα δόγματα, στην διδασκαλία. Γι΄αυτό και προτάσσουμε την λέξη 'ορθόδοξη' για να την ξεχωρίσουμε από οποιαδήποτε άλλη. Βέβαια, ο όρος ορθόδοξη πρέπει να συνδέεται με τον όρο εκκλησιαστική, γιατί δεν μπορεί να υπάρξει Ορθοδοξία έξω από την Εκκλησία, ούτε φυσικά Εκκλησία έξω από την Ορθοδοξία.
Δόγματα λέγονται οι αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων για διάφορα θέματα πίστεως. Τα δόγματα αυτά κυρίως λέγονται όροι, γιατί οριοθετούν την διαφορά μεταξύ της αληθείας και της πλάνης, της ασθενείας και της υγείας. Τα δόγματα-όροι εκφράζουν την αποκεκαλυμμένη αλήθεια, διατυπώνουν την ζωή που έχει η Εκκλησία. Επομένως, είναι αφ΄ενός μεν έκφραση της αποκαλύψεως, αφ΄ετέρου δε λειτουργούν ως φάρμακα για να οδηγήσουν τον άνθρωπο στην κοινωνία του με τον Θεό, στον σκοπό της υπάρξεώς του.
Η διαφορά στο δόγμα δείχνει την διαφορά στην θεραπεία. Αν ο άνθρωπος δεν ακολουθήσει την σωστή πορεία, δεν μπορεί να φθάσει ποτέ στον προορισμό του. Αν δεν πάρει τα κατάλληλα φάρμακα, δεν μπορεί ποτέ να αποκτήσει την υγεία, δεν θα έχει, δηλαδή, θεραπευτικά αποτελέσματα. Αυτό φαίνεται καθαρά στην διαφορά ανάμεσα στην Ορθόδοξη Πνευματικότητα και σε άλλες χριστιανικές 'πνευματικότητες'. Η διαφορά φαίνεται στον τρόπο και την μέθοδο θεραπείας.
Βασική διδασκαλία των αγίων Πατέρων είναι ότι η Εκκλησία είναι Νοσοκομείο που θεραπεύει τον τραυματισμένο άνθρωπο. Αυτό μπορούμε να το δούμε σε πολλά αγιογραφικά χωρία, αλλά κυρίως θα ήθελα να επιμείνω στην παραβολή του καλού Σαμαρείτη.
Στην παραβολή αυτή Σαμαρείτης είναι ο Χριστός, που θεράπευσε τον πληγωμένο άνθρωπο, τον οδήγησε στο πανδοχείο, δηλαδή στο Νοσοκομείο που είναι η Εκκλησία. Φαίνεται εδώ ότι ο Χριστός παρουσιάζεται ως θεραπευτής, ως γιατρός που θεραπεύει τις ασθένειες του ανθρώπου, και ότι η Εκκλησία είναι το πραγματικό Νοσοκομείο.
Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι ο ιερός Χρυσόστομος, αναλύοντας την παραβολή αυτή, παρουσιάζει τις αλήθειες που τονίσαμε προηγουμένως. Ο άνθρωπος "από του επουρανίου πολιτεύματος, επί το της απάτης του διαβόλου πολίτευμα" κατέβη. "Και εμπίπτει εις τους ληστάς, τουτέστιν εις τον διάβολον και τας αντικειμένας αυτώ δυνάμεις". Οι πληγές που υπέστη είναι οι διάφορες αμαρτίες, όπως λέγει ο Δαυίδ: "προσώζεσαν και εσάπησαν οι μώλωπές μου από προσώπου της αφροσύνης μου". Γιατί "πάσα αμαρτία μώλωπα και τραύμα εργάζεται". Σαμαρείτης είναι ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος κατέβηκε από τον Ουρανό στην γη για να θεραπεύσει τον πληγωμένο άνθρωπο. Χρησιμοποίησε οίνον και έλαιον για τις πληγές, δηλαδή "μίξας Πνεύμα άγιον τω αίματι αυτού, εζωοποίησεν τον άνθρωπον". Και κατ΄άλλην ερμηνεία, "έλαιον επάγει τον παρακλητικόν λόγον, οίνον δε τον στυπτικόν καταδευόμενος, την διδασκαλίαν την συνάγουσαν την διεσκορπισμένην διάνοιαν". Τον έβαλε στο δικό του κτήνος, δηλαδή "λαβών την σάρκα επί τους ιδίους ώμους της θεότητος, ανήνεγκε τω Πατρί εις ουρανούς". Στην συνέχεια, ο καλός Σαμαρείτης, ο Χριστός, οδήγησε τον άνθρωπο "εις το μέγα και θαυμαστόν και ευρύχωρον πανδοχείον, εις ταύτην την καθολικήν Εκκλησίαν". Τον έδωσε στον Πανδοχέα, που είναι ο Απόστολος Παύλος, "δια δε του Παύλου τοις καθ΄εκάστην Εκκλησίαν αρχιερεύσι και διδασκάλοις και λειτουργοίς", λέγοντας: "επιμελήσαι του λαού του εξ Εθνών, ον σοι παρέδωκα εν την Εκκλησία. Επειδή ασθενούσιν οι άνθρωποι τετραυματισμένοι υπό των αμαρτιών, θεράπευσον αυτούς, επιθείς αυτοίς λίθον εμπλάστρου, τα προφητικά ρήματα και τα ευαγγελικά διδάγματα, υγιαίνων αυτούς δια των της Παλαιάς και Νέας Διαθήκης νουθεσιών και παρακλήσεων...". Έτσι, κατά τον ιερόν Χρυσόστομο, ο Παύλος είναι εκείνος που στηρίζει τις Εκκλησίες του Θεού "και πάντας ανθρώπους θεραπεύων δια των πνευματικών νουθεσιών, εκάστω τα πρόσφορα νέμων...".
Στην ερμηνεία της παραβολής αυτής από τον ιερό Χρυσόστομο φαίνεται καθαρά ότι η Εκκλησία είναι Νοσοκομείο που θεραπεύει τους ασθενείς από την αμαρτία και οι επίσκοποι-ιερείς, όπως ο Απόστολος Παύλος, είναι οι θεραπευταί του λαού του Θεού.
Αυτό ακριβώς είναι και το έργο της ορθοδόξου θεολογίας. Όταν μιλάμε για ορθόδοξη θεολογία, δεν εννοούμε μια απλή ιστορία της θεολογίας. Μπορεί να είναι και αυτό, αλλά δεν απολυτοποιείται ούτε αυτονομείται. Στην πατερική παράδοση θεολόγοι είναι οι θεόπτες. Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς μπορεί να ονομάζει και τον Βαρλαάμ θεολόγο, αλλά τονίζει σαφώς ότι αυτή η εγκεφαλική θεολογία διαφέρει πολύ από την θεοπτία. Θεολόγοι κατά τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, είναι οι θεόπτες, και μάλιστα αυτοί που ακολούθησαν όλη την μέθοδο της Εκκλησίας και έφθασαν στην τέλεια πίστη, στον φωτισμό του νου και την θέωση. Επομένως, η θεολογία είναι καρπός της θεραπείας του ανθρώπου αλλά και δρόμος για να φθάσουμε στην θεραπεία και να αποκτήσουμε την γνώση του Θεού.
Η δυτική όμως θεολογία έχει διαφοροποιηθεί από την Ορθόδοξη ανατολική θεολογία και αντί να είναι θεραπευτική έγινε περισσότερο διανοητική και συναισθηματική. Στην Δύση αναπτύχθηκε η σχολαστική θεολογία, που είναι αντίθετη από την ορθόδοξη: ενώ η ορθόδοξη είναι ησυχαστική, η δυτική είναι λογική. Ονομάστηκε σχολαστική θεολογία από τις διάφορες σχολές που δημιουργήθηκαν.
Η σχολαστική θεολογία προσπάθησε να κατανοήσει λογικά την Αποκάλυψη του Θεού και να εναρμονίσει την θεολογία με την φιλοσοφία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ανσέλμος Καντερβουργίας έλεγε: "πιστεύω ίνα κατανοήσω". Οι Σχολαστικοί παραδέχονταν εξ αρχής τον Θεό και στην συνέχεια με λογικά επιχειρήματα και λογικές κατηγορίες προσπαθούσαν να αποδείξουν την ύπαρξή Του. Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως εκφράστηκε δια των Αγίων Πατέρων, λέμε ότι η πίστη είναι Αποκάλυψη του Θεού στον άνθρωπο. Εμείς δεχόμαστε την πίστη εξ ακοής, όχι για να την κατανοήσουμε στην συνέχεια, αλλά για να καθαρισθεί η καρδιά, να φθάσουμε στην πίστη εκ θεωρίας και να βιώσουμε την Αποκάλυψη. Όμως, η σχολαστική θεολογία δεχόταν κάτι εξ αρχής και έπειτα αγωνιζόταν να το κατανοήσει.
Η σχολαστική θεολογία έφθασε στην μεγαλύτερη ακμή της στο πρόσωπο του Θωμά του Ακινάτη, που θεωρείται άγιος των Λατίνων. Έλεγε ότι οι χριστιανικές αλήθειες χωρίζονται σε φυσικές και υπερφυσικές. Οι μεν φυσικές αλήθειες, όπως η αλήθεια της υπάρξεως του Θεού, μπορεί να αποδειχθούν φιλοσοφικά, οι δε υπερφυσικές αλήθειες, όπως το τριαδικό του Θεού, η ενανθρώπηση του Λόγου, η ανάσταση των σωμάτων, δεν μπορεί μεν να αποδειχθούν φιλοσοφικά, αλλά μπορεί να αποδειχθούν ότι δεν είναι παράλογες. Ο σχολαστικισμός συνέδεσε στενά την θεολογία με την φιλοσοφία, και μάλιστα με την μεταφυσική, με αποτέλεσμα αφ΄ενός μεν να αλλοιωθεί η πίστη, αφ΄ετέρου δε να περιπέσει σε πλήρη ανυποληψία η ίδια η σχολαστική θεολογία, όταν κατέρρευσε το κοσμοείδωλο της μεταφυσικής, που επικρατούσε στην Δύση. Ο σχολαστικισμός δεν είναι αναίτιος για όλο αυτό το δράμα που υπάρχει σήμερα στον δυτικό χώρο στο θέμα της πίστεως. Οι Άγιοι Πατέρες διδάσκουν ότι δεν υπάρχουν φυσικά και μεταφυσικά, αλλά κτιστά και άκτιστα. Ποτέ οι άγιοι Πατέρες δεν δέχθηκαν την μεταφυσική του Αριστοτέλη.
Οι σχολαστικοί θεολόγοι του Μεσαίωνος θεώρησαν ότι η σχολαστική θεολογία είναι υπέρβαση και ανάπτυξη της θεολογίας των Πατέρων, και από το σημείο αυτό ξεκινά η διδασκαλία των Φράγκων, ότι η σχολαστική θεολογία είναι ανώτερη από την θεολογία των αγίων Πατέρων. Επομένως, οι σχολαστικοί, που ασχολούνται με την λογική, θεωρούν τους εαυτούς τους ανώτερους από τους αγίους Πατέρες της Εκκλησίας, καθώς επίσης την ανθρώπινη γνώση, που είναι καρπός της λογικής, υψηλότερη από την Αποκάλυψη και την εμπειρία.
Μέσα από το πρίσμα αυτό πρέπει να δούμε και την διαμάχη μεταξύ του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά και του Βαρλαάμ. Ο Βαρλαάμ ουσιαστικά ήταν ένας σχολαστικός θεολόγος, που προσπάθησε να περάσει την σχολαστική θεολογία στην Ορθόδοξη Ανατολή. Οι απόψεις του, ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε ακριβώς τι είναι το Άγιο Πνεύμα, που κατέληγαν στον αγνωστικισμό, ότι οι φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδος ήταν ανώτεροι από τους Προφήτες και τους Αποστόλους, αφού η λογική είναι ανώτερη από την θεωρία που είχαν οι Απόστολοι, ότι το Φως της Μεταμορφώσεως ήταν κάτι που γίνεται και απογίνεται, ότι δεν είναι απαραίτητος ο ησυχαστικός τρόπος ζωής, δηλαδή η κάθαρση της καρδιάς και η αδιάλειπτη νοερά προσευχή κλπ., είναι απόψεις της σχολαστικής θεολογίας, που στην πραγματικότητα συνιστά μια εκκοσμικευμένη θεολογία. Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς διέβλεψε τον κίνδυνο αυτόν για την Ορθοδοξία και με την δύναμη και ενέργεια του Παναγίου Πνεύματος, αλλά και με την εμπειρία την οποία είχε ο ίδιος αποκτήσει, ως φορεύς και συνεχιστής των αγίων Πατέρων, αντιμετώπισε αυτόν τον μεγάλο κίνδυνο και διατήρησε ανόθευτη την ορθόδοξη πίστη και την Ορθόδοξη Παράδοση.
Μέσα από όσα ελέχθησαν, αν εξετάσουμε την Ορθόδοξη Πνευματικότητα εν σχέσει με την λατινική και προτεσταντική "πνευματικότητα", θα βρούμε αμέσως την διαφορά.
Οι Προτεστάντες δεν έχουν θεραπευτική αγωγή. Νομίζουν ότι αν πιστεύσουν διανοητικά στον Θεό, αυτό συνιστά την σωτηρία. Η σωτηρία, όμως, δεν είναι θέμα μιας διανοητικής αποδοχής της αληθείας, αλλά η μεταμόρφωση του ανθρώπου και η κατά Χάριν θέωση. Αυτή η μεταμόρφωση γίνεται με την ανάλογη θεραπεία της προσωπικότητος του ανθρώπου. Στην Αγία Γραφή φαίνεται ότι υπάρχει πίστη εξ ακοής και πίστη εκ θεωρίας. Δεχόμαστε κατ΄αρχάς την πίστη εξ ακοής για να θεραπευθούμε και ύστερα φθάνουμε στην πίστη εκ θεωρίας που σώζει τον άνθρωπο. Οι Προτεστάντες, επειδή νομίζουν ότι η αποδοχή των αληθειών της πίστεως, η θεωρητική αποδοχή της Αποκαλύψεως, η πίστη εξ ακοής, σώζει τον άνθρωπο, γι΄αυτό δεν έχουν θεραπευτική αγωγή. Μπορεί κανείς να πει ότι μια τέτοια αντίληψη για την σωτηρία συνιστά αφέλεια.
Επίσης, οι Λατίνοι δεν έχουν την τελειότητα της θεραπευτικής αγωγής που έχει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Το ότι έφθασαν να μιλήσουν για το φιλιόκβε είναι καρπός αδυναμίας να συνδυάσουν την σχέση που υπάρχει μεταξύ προσώπου και κοινωνίας. Έτσι συγχέουν τα προσωπικά ιδιώματα, τα οποία του μεν Πατρός είναι το αγέννητο, του δε Υιού το γεννητό και του Αγίου Πνεύματος το εκπορευτό. Ο Πατήρ είναι η αιτία της γεννήσεως του Υιού και της εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος. Αυτή η αδυναμία και η αποτυχία εκφράσεως του Τριαδικού δόγματος δείχνει την ανυπαρξία εμπειρίας και Αποκαλύψεως. Οι τρεις Μαθηταί του Χριστού επάνω στο όρος Θαβώρ είδαν την δόξα του Χριστού, συγχρόνως άκουσαν ανηκούστως την φωνή του Πατρός, "ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός" και είδαν την έλευση του Αγίου Πνεύματος με την νεφέλη, γιατί, όπως λέγει ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, η νεφέλη είναι η παρουσία του Αγίου Πνεύματος. Έτσι εν τη θεωρία και εν τη αποκαλύψει οι Μαθητές του Χριστού απέκτησαν γνώση του Τριαδικού Θεού. Απεκαλύφθη σε αυτούς ότι ο Θεός είναι μία ουσία και τρεις υποστάσεις.
Αυτό διδάσκει και ο άγιος Συμεών ο νέος Θεολόγος. Στα ποιήματά του πολλές φορές ισχυρίζεται ότι κατά την θέα του ακτίστου Φωτός αποκτά ο θεούμενος την Αποκάλυψη του Τριαδικού Θεού. Οι άγιοι κατά την θεωρία δεν συγχέουν τα υποστατικά ιδιώματα. Το ότι η Λατινική παράδοση έφθασε στο σημείο να συγχέει αυτά τα υποστατικά ιδιώματα και διδάσκει ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και κατ΄ουσίαν από τον Υιό δείχνει την ανυπαρξία εμπειρικής θεολογίας. Επίσης το ότι έφθασε στο σημείο να ομιλεί για κτιστή Χάρη, σημαίνει ότι δεν έχει εμπειρία της Χάριτος του Θεού, γιατί, όταν ο άνθρωπος αποκτήσει εμπειρία του Θεού, τότε καταλαβαίνει καλά ότι αυτή η Χάρη είναι άκτιστη. Εφ΄όσον δεν έφθασαν οι Λατίνοι σε αυτήν την εμπειρία, είναι φανερό ότι δεν υπάρχει ορθή θεραπευτική μέθοδος. Και πραγματικά στην Λατινική παράδοση δεν υπάρχει όλη αυτή η θεραπευτική μέθοδος, την οποία βρίσκουμε στην Ορθόδοξη Παράδοση. Δεν γίνεται λόγος για τον νου, δεν διακρίνεται η λογική από τον νου, δεν διδάσκεται ως ασθένεια ο σκοτασμός του νου και ως θεραπεία ο φωτισμός του νου. Πολλά Λατινικά κείμενα, που διαφημίζονται πολύ, είναι συναισθηματικά και εξαντλούνται σε μια στείρα ηθικολογία, ενώ στην Ορθόδοξη Εκκλησία υπάρχει μεγάλη παράδοση γύρω από τα θέματα αυτά, και αυτό δείχνει την αληθινή θεραπευτική μέθοδο που έχει.
Μια πίστη φαίνεται ότι είναι αληθινή από τα θεραπευτικά της αποτελέσματα. Αν θεραπεύει είναι αληθινή πίστη, αν δεν θεραπεύει δεν είναι αληθινή πίστη. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για την ιατρική επιστήμη. Αληθινός επιστήμονας ιατρός είναι αυτός που γνωρίζει να θεραπεύει και έχει θεραπευτικά αποτελέσματα, ενώ 'κομπογιαννίτης' είναι αυτός που δεν έχει θεραπευτικά αποτελέσματα. Το ίδιο ισχύει και στα θέματα της ψυχής. Γι΄αυτό η διαφορά της Ορθοδοξίας από την Λατινική παράδοση και τις προτεσταντικές ομολογίες φαίνεται, κυρίως, στο θέμα της θεραπείας. Η διαφορά στο θέμα της θεραπείας εκδηλώνεται στα δόγματα της κάθε ομολογίας. Τα δόγματα δεν είναι φιλοσοφία ούτε η θεολογία είναι φιλοσοφία.
Εφ΄όσον η Ορθόδοξη Πνευματικότητα διαφέρει σαφώς από τις 'πνευματικότητες' άλλων ομολογιών, επόμενο είναι κατά μείζονα λόγο να διαφέρει από την οποιαδήποτε 'πνευματικότητα' ανατολικού τύπου, στην οποία υπάγονται όλα τα θρησκευτικά ρεύματα που μας έρχονται από την Ανατολή. Εκεί δεν υπάρχει πίστη στον Θεάνθρωπο Χριστό, στην Αγία Τριάδα, είναι επηρεασμένα από φιλοσοφικές απόψεις, ξεπερασμένες από την Αποκάλυψη του Θεού, έχουν άγνοια του προσώπου και της υποστατικής αρχής και απουσιάζει παντελώς η αγάπη. Μπορεί βέβαια να βρει κανείς στις ανατολικές αυτές θρησκείες μια προσπάθεια απεκδύσεως των εικόνων και των λογικών σκέψεων, αλλά ουσιαστικά αυτή είναι μια κίνηση προς το μηδέν και την ανυπαρξία, δεν υπάρχει κίνηση προς την θέωση του όλου ανθρώπου.
Βέβαια, πρέπει να σημειωθεί ότι στις ανατολικές θρησκείες σε πολλά σημεία υπάρχουν στοιχεία δαιμονικής 'πνευματικότητος΄. Γι΄αυτό υπάρχει χαώδης και τεράστια διαφορά, παρά τις μερικές εξωτερικές λεκτικές ομοιότητες. Μπορεί, δηλαδή, και οι ανατολικές θρησκείες να κάνουν λόγο για έκσταση, απάθεια, ενόραση, νού, έλλαμψη κλπ., αλλά διαφέρουν από τους ανάλογους όρους που χρησιμοποιεί η Ορθόδοξη Πνευματικότητα.

Μητροπολίτου Ναυπάκτου Ιερόθεου, Μικρά Είσοδος στην Ορθόδοξη Πνευματικότητα, Αποστολική Διακονία.